آهن یک ماده معدنی است که بیشتر در هموگلوبین گلبول‌های قرمز و میوگلوبین سلول‌های عضلانی یافت می‌شود. آهن برای انتقال اکسیژن و دی اکسید کربن در بدن مورد نیاز است. سطوح پایین آهن در بدن عارضه کم‌خونی را در پی خواهد داشت. قرص آهن از جمله مکمل‌هایی است که در بسیاری از افراد عوارض جانبی به‌ویژه عوارض گوارشی ایجاد می‌کند. در این مطلب شما را با عوارض مصرف قرص آهن آشنا خواهیم کرد.
عوارض مصرف قرص آهن
زمانی‌که آهن در مقادیر مناسب از راه خوارکی مورد استفاده قرار گیرد، اغلب هیچ عارضه‌ای را ایجاد نمی‌کند. اما در بعضی از افراد نیز ممکن است پس از مصرف مکمل آهن عوارض زیر مشاهده شود:
1- عوارض گوارشی پس از مصرف قرص آهن
مصرف مکمل‌های آهن از راه خوراکی در بسیاری از افراد با علائمی همچون درد معده، یبوست، اسهال، سوزش سر دل، حالت تهوع و استفراغ همراه است.
براساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت MedlinePlus، یبوست، اسهال، تهوع، استفراغ و گرفتگی معده از عوارض احتمالی مصرف مکمل‌های آهن به شمار می‌آیند.
در صورت بروز این عوارض یک راهکار ساده این است که قرص آهن همراه با غذا مورد استفاده قرار گیرد. دقت کنید که قرص‌های آهن با معده خالی جذب بهتری در بدن دارند و غذا میتواند جذب آهن را دچار اختلال کرده و کاهش دهد. اما در صورتی که فرد با خوردن این فرآورده دچار عوارض گوارشی شود، معمولا پزشکان به وی توصیه می‌کنند که مکمل خود را همراه با غذا مورد مصرف قرار دهند.
امروزه با پیشرفت علم داروسازی به راحتی میتوانید در داروخانه‌ها قرص‌های آهنی را پیدا کنید که بدون عوارض گوارشی هستند. قرص آهن بدون عوارض گوارشی معمولا به شکلی ساخته می‌شود که در آن یون آهن با یک لایه پوششی پوشانده شده و با دستگاه گوارش در تماس مستقیم قرار نمی‌گیرد.
تحقیقات نشان می‌دهند که قرص آهن به شکل بیس گلیسینات آهن احتمال بروز عوارض گوارشی را تا حد قابل توجهی پایین می‌آورد. بنابراین یک راهکار دیگر برای کاهش عوارض گوارشی این است که از مکمل آهن در قالب بیس گلیسینات استفاده نمایید. همچنین برخی از افراد هم ترجیح می‌دهند شب قبل از خواب مکمل آهن خود را بخورند تا عوارض گوارشی کمتری بوجود آید. البته مصرف در شب برای عوارض کمتر هیچ مرجع علمی دقیقی ندارد و به اثبات نرسیده است و ممکن است تنها برای برخی افراد اینگونه باشد.
2- سیاه شدن رنگ مدفوع
سیاه شدن رنگ مدفوع با قرص آهن، یکی از عوارض شایع آن است که بسیاری از مصرف‌کنندگان از آن شکایت داشته و اظهار نگرانی می‌کنند. باید بگوییم که این عارضه کاملا بی‌خطر بوده و به دلیل جذب نشدن کامل آهن در بدن بوجود می‌آید. حتی اگر در مولتی ویتامین شما نیز ترکیب آهن وجود داشته باشد، ممکن است سیاه شدن رنگ مدفوع دیده شود.
اما باید دقت کنید هر سیاه شدنی در رنگ مدفوع به دلیل خوردن قرص آهن نیست و ممکن است به دلیل خونریزی گوارشی ایجاد شده باشد. در صورتی که مدفوعتان سیاه شده و قرص آهن مصرف می‌کنید، علائم دیگری که به تازگی در بدنتان ایجاد شده را نیز بررسی کنید تا مطمئن شوید به مشکل خطرناکی دچار نشده‌اید. از جمله علائم خطر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- درد شدید شکم
- استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه
- سرگیجه یا غش
- ضعف و بی‌حالی شدید
- تنگی نفس
- تپش قلب
- رنگ‌پریدگی شدید
- تعریق سرد
- افت فشار خون
- کاهش سطح هوشیاری
- مدفوع قیری، چسبناک و بدبو
- خون روشن در مدفوع
3- تیره شدن رنگ دندان‌ها
در مواردی که از مکمل آهن به شکل شربت یا قطره استفاده شود، عارضه تیره شدن رنگ دندان‌ها ممکن است مشاهده شود. ایجاد لک روی دندان‌ها به دلیل استفاده از شربت آهن به دلیل نمک آهن و سولفید آهن بوجود می‌آید و البته مکانیسم این عملکرد از بعضی جهات نیز ناشناخته است. امروزه خوشبختانه قطره آهن بدون سیاه شدن دندان در داروخانه‌ها وجود دارد که برای کودکان پس از پایان 6 ماهگی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در فرمولاسیون این نوع از مکمل‌ها نیز یون آهن در تماس مستقیم با دهان و دندان قرار نمی‌گیرد.
دیگر عوارض مصرف قرص آهن
پس از مصرف مکمل آهن در صورت مشاهده این عوارض، به پزشک مراجعه کنید:
- کمر درد و دردهای عضلانی
- درد قفسه سینه
- لرز
- غش کردن
- تب همراه با افزایش تعریق
- بثورات پوستی یا کهیر
- تورم دهان و گلو
- اختلال در تنفس
- گرگرفتگی
آیا سردرد پس از مصرف قرص آهن عادی است؟
سردرد از عوارض شایع قرص آهن خوراکی محسوب نمی‌شود. عوارض معمول آن بیشتر شامل تهوع، درد معده، یبوست یا اسهال و تیره‌شدن مدفوع است. سردرد ممکن است به علت کم‌خونی شدید، کم‌آبی بدن یا ترکیبات دیگر مکمل ایجاد شده باشد. اگر سردرد شما شدید یا مداوم است یا با سرگیجه شدید، غش، تنگی نفس، تورم صورت و گلو یا مشکلات تنفسی همراه شده، مصرف مکمل باید با نظر پزشک بررسی شود.
مسمومیت کودکان با قطره آهن
مصرف بیش از مقدار تجویزشده قطره آهن میتواند باعث مسمومیت جدی در کودکان شود. علائم اولیه معمولا طی ۶ ساعت نخست ظاهر می‌شوند و شامل موارد زیر هستند:
- تهوع
- استفراغ
- درد شکم
- اسهال
- خواب‌آلودگی
- مدفوع تیره یا خونی
در مسمومیت شدید ممکن است علائم زیر دیده شود:
- استفراغ خونی
- تنفس سریع
- افت فشار خون
- تشنج
- کاهش سطح هوشیاری
- شوک
- آسیب کبدی
گاهی علائم برای مدتی کاهش می‌یابند؛ اما این بهبود ظاهری به معنای رفع خطر نیست و ممکن است عوارض شدیدتر در ساعات بعد ایجاد شوند.
در صورت مصرف اتفاقی یا دریافت مقدار نامشخص قطره آهن، منتظر بروز علائم نمانید و بلافاصله با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیرید. بدون دستور پزشک کودک را وادار به استفراغ نکنید و شیشه قطره را برای بررسی نام فرآورده، غلظت آهن و مقدار احتمالی مصرف‌شده همراه خود داشته باشید. همچنین قطره آهن باید دقیقا مطابق تجویز پزشک و دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
تیره شدن مدفوع در دوز معمول میتواند از عوارض قطره آهن برای کودکان باشد و به‌تنهایی الزاما نشانه مسمومیت نیست؛ اما مدفوع سیاه و قیری یا خونی، به‌خصوص همراه با استفراغ، درد شدید شکم، بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرعادی، نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
چگونه عوارض گوارشی قرص آهن را کاهش دهیم؟
در طول این مقاله راهکارهای کاهش عوارض به صورت پراکنده بیان شده است. با این حال در این قسمت، تمامی راهکارهای موثر را به صورت یکجا مشاهده می‌کنید. در صورتی که می‌خواهید عوارض قرص آهن را کاهش دهید، بهتر است به شرح زیر عمل کنید:
- مصرف همراه یا بلافاصله پس از غذا در صورت ناراحتی معده و تهوع
- مصرف آب و فیبر کافی برای کاهش یبوست
- بررسی تغییر فرم یا مقدار مکمل با پزشک یا داروساز
- خودداری از قطع خودسرانه مکمل
- فاصله‌دادن آن با چای، قهوه و لبنیات
بهترین زمان مصرف قرص آهن برای جلوگیری از بروز عوارض
چنانچه پیشتر نیز اشاره کردیم بهترین زمان مصرف قرص آهن زمانی است که معده شما خالی باشد. در این صورت مکمل آهن جذب بهتری در بدن شما خواهد داشت. بنابراین قرص آهن را یک ساعت قبل از غذا یا 2 ساعت بعد از غذا استفاده کنید.
اما اگر دچار عوارض مصرف قرص آهن می‌شوید، شاید بهتر باشد این مکمل را در کنار وعده‌های غذایی یا درست پس از اتمام غذا خوردن مورد استفاده قرار دهید. دقت کنید که قرص آهن را در کنار قهوه، چای و لبنیات مصرف نکنید زیرا این مواد جذب آهن در بدن را کاهش می‌دهند. بهتر است کپسول آهن خود را در کنار منابع ویتامین C (مثلا 1 لیوان آب پرتقال) بخورید تا از این طریق جذب این ماده معدنی در بدن افزایش یابد.
مقدار مصرف قرص آهن برای جلوگیری از بروز عوارض
مقدار آهن موردنیاز برای درمان کم‌خونی با نیاز روزانه افراد سالم یکسان نیست و به نتیجه آزمایش، مقدار آهن المنتال محصول و تحمل گوارشی بستگی دارد؛ بنابراین دوز درمانی باید توسط پزشک تعیین شود. در سنین بزرگسالی یعنی پس از 18 سالگی مقدار توصیه شده آهن برای آقایان 8 و برای خانم‌ها 18 میلی‌گرم است.
این میزان برای افراد با شرایط مختلف ممکن است متفاوت باشد. برای مثال، اگر کم‌خونی ناشی از فقر آهن وجود داشته باشد، باید بهترین قرص آهن برای درمان کم خونی مورد استفاده قرار گیرد که دوز بالاتری از آهن دارند. همچنین برای زنان باردار یا خانم‌های با قاعدگی سنگین ممکن است به دوزهای بالایی از آهن نیاز باشد. دوز و نحوه مصرف قرص آهن در این شرایط باید توسط پزشک تعیین شود تا دچار عوارض مصرف بیش از حد آهن نشوید.
تداخل دارویی قرص آهن
پیش از شروع مصرف قرص آهن لیست داروهای خود را در اختیار پزشک قرار دهید تا از لحاظ تداخل دارویی بررسی‌های لازم را به عمل آورد. مکمل‌های آهن ممکن است با داروهای زیر تداخل دارویی داشته باشند:
- آنتی بیوتیک‌های تتراسایکلین
- آنتی بیوتیک‌های کینولون
- بیس فسفونات‌ها
- لوودوپا
- لووتیروکسین
- متیل دوپا (آلدومت)
- مایکوفنولات موفتیل
- پنی‌سیلامین
قرص آهن همچنین ممکن است با کلرامفنیکل نیز تداخل ایجاد نماید.
آیا برند قرص آهن در میزان عوارض آن تاثیر دارد؟
تمامی مکمل‌های آهن از یک ماده موثره یعنی آهن تولید می‌شوند؛ اما نوع نمک آهن آنها متفاوت است. در حقیقت این برند نیست که میزان عوارض قرص آهن را تعیین می‌کند، بلکه فرم نمک مورد استفاده برای تهیه قرص آهن است که میتواند تعیین کننده درصد عوارض باشد.
نمک آهن در فرم‌های فروس سولفات، فروس فومارات و فروس گلوکونات، بیشترین عوارض گوارشی را دارند. بنابراین، اگر مکملی با این فرم نمک تولید شده باشد، ممکن است برای برخی افراد عوارض گوارشی ایجاد کند و برای برخی بدون عوارض و قابل تحمل باشد.
در این شرایط، عوارض قرص فرفولیک، ویتافر و هم لایف، تفاوتی با هم ندارد و شامل همان عوارض عمومی قرص آهن که در این مقاله به صورت مفصل توضیح دادیم، می‌شود. اگر جزء افرادی هستید که با این مکمل‌ها دچار عوارض شده‌اید، میتوانید از قرص آهنی استفاده کنید که از فرم نمک کم عوارض‌تر آهن ساخته شده باشد.
از جمله فرم نمک‌های کم عوارض قرص آهن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- فروس بیس‌گلیسینات: در مقایسه با نمک‌های رایج آهن، احتمال تهوع، یبوست و درد معده کمتری دارد و جذب مناسبی نیز نشان می‌دهد.
- فریک مالتول: معمولا برای افرادی در نظر گرفته می‌شود که نمک‌های متداول آهن را تحمل نمی‌کنند.
- فریک پلی‌مالتوز: ممکن است نسبت به نمک‌های فروس برای برخی افراد عوارض گوارشی کمتری ایجاد کند.
- آهن سوکروزومیال حاوی فریک پیروفسفات: به دلیل پوشش محافظ، تماس مستقیم کمتری با مخاط دستگاه گوارش دارد؛ البته از نظر فنی یک فرمولاسیون نوین آهن است، نه صرفا یک نمک ساده.
با توجه به این فکت علمی، عوارض قرص فریرون، قرص فروفورت دئودنال عبیدی و آیرون پلاس ویتاول، تقریبا ناچیز است به قدری که بیشتر افراد آنها را به خوبی تحمل می‌کنند و دچار مشکلات گوارشی نمی‌شوند.
این قسمت از مقاله برای رد کردن یا تایید کردن هیچ برندی از قرص آهن نیست و صرفا بر اساس فکت علمی و برای پاسخگویی به دغدغه اکثر مخاطبان نگارش شده است. برای اینکه مکمل مناسب خود را پیدا کنید، باید با پزشک مشورت کنید. اگر گوارش حساسی دارید، به فرم نمکی که مکمل آهن از آن تولید شده است دقت کنید.
تجربه کاربران از عوارض قرص آهن
تجربه‌های زیر برای ارائه اطلاعات بیشتر و امکان مقایسه بهتر عوارض گزارش‌شده از مصرف قرص آهن گردآوری شده‌اند:
در میان نظرات کاربران، یبوست پرتکرارترین عارضه بوده و بعضی افراد از سفت‌شدن مدفوع، نفخ و احساس سنگینی شکم گفته‌اند. در مقابل، گروهی نیز اسهال یا شل‌شدن مدفوع را تجربه کرده‌اند.
تهوع، دل‌پیچه، سوزش سر دل، درد بالای شکم و ناراحتی معده نیز به‌خصوص در روزهای ابتدایی مصرف یا پس از خوردن قرص با معده خالی گزارش شده است. تغییر رنگ مدفوع به سبز تیره یا سیاه نیز باعث نگرانی برخی کاربران شده، هرچند بسیاری آن را در طول مصرف تجربه کرده‌اند.
بعضی مصرف‌کنندگان به طعم فلزی دهان، خشکی دهان و دشواری بلع قرص‌های بزرگ اشاره کرده‌اند. تعدادی نیز گفته‌اند پس از تغییر فرم یا برند مکمل، شدت ناراحتی گوارشی آنها کمتر شده است؛ اما واکنش افراد به محصولات مختلف یکسان نبوده است.
این متن نظر یک فرد مشخص نیست و از جمع‌بندی تجربه‌های متعدد مصرف‌کنندگان تهیه شده است؛ بنابراین نمی‌توان آن را معیاری قطعی برای بروز یا شدت عوارض قرص آهن در همه افراد دانست.
کلام پایانی
دل‌درد، سوزش سر دل، حالت تهوع، اسهال، استفراغ، یبوست و تیره شدن رنگ مدفوع از شایع‌ترین عوارض مصرف قرص آهن به شمار می‌آیند. اگر فرد به جای قرص از شربت یا قطره آهن استفاده کند، ممکن است تیره شدن رنگ دندان‌ها را نیز تجربه کند. برای اینکه جذب آهن در بدن را به حداکثر برسانید، مصرف منابع ویتامین سی را در کنار مکمل آهن هرگز فراموش نکنید.
سیاه‌شدن مدفوع، یبوست یا دل‌درد بعد از مصرف قرص آهن همیشه معنای یکسانی ندارند؛ بعضی از این تغییرات شایع هستند و برخی همراه با علائم خاص نیاز به توجه بیشتری دارند. در این مقاله تلاش کرده‌ایم مرز میان عوارض معمول، نشانه‌های هشدار و باورهای نادرست را براساس منابع علمی معتبر روشن کنیم. محتوای مطلب نیز با بررسی متخصصان حوزه سلامت تأیید شده و بخشی از مجموعه بیش از ۵۰۰۰ مقاله علمی و آموزشی مجله مثبت سبز است.
در صورتی که پاسخ به دغدغه‌ها و سوالات ذهنی شما در قسمت سوالات متداول این مقاله از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز نیست، هرگونه ابهام و پرسش خود در این زمینه را از طریق قسمت نظرات با ما در میان بگذارید تا پزشکان مثبت سبز در اسرع وقت پاسخگوی شما باشند.
104 دیدگاه
سلام وقت بخیر
من فریتین بدنم ۲۱ هستش که دکتر پایینه و برام قرص آهن از برند فریتین تجویز کردن برگ اول رو خوردم ولی الان با برگ دوم دارو علائم دل درد، درد معده، و اسهال دارم حتی درد توی روده هام رو هم حس میکنم، باید چیکار کرد؟ باید نوع دارو رو عوض کنم یا مثلن یه روز درمیون یا با فاصله بیشتر استفاده کنم؟
سلام کاربر گرامی
اگر این علائم خوب نشود و ادامه دار باشد بهتر است از مکمل آهن دیگری به طور مثال سیدرال، فرامکس یا فلیپ استفاده بفرمایید.
با فاصله ی یک روز درمیان نیز آهن را استفاده بفرمایید بهتر از استفاده ی هر روزه می باشد.
سلام من اهن خونم یک ماه پیش ازمایش دادم و ۴ بود با تجویز پزشک قرص فرامکس ۱۰۰ رو مصرف میکنم الان یک ماه شده که میخورم اما ۵ روزه دوروزش رو اسهال شدم داخل گلوم هم یه حسی دارم و خارش هم دارم و گاهی درد های عضلانی یه حس سنگینی داخل شکمم دارم
و سردرد
همراه محترم
سلام
برای ذخیره خون های بسیار پایین و زیر 10 معمولا از فرم تزریقی آهن استفاده میگردد. اما عوارض پوارشی عنوان شده میتواند ناشی از مصرف فرامکس باشد. لطفا میزان مصرف را به یک شب در میان تغییر داده و در صورت ادامه علائم به پزشک مراجعه کنید.
متشکرم
سلام من اهن خونم یک ماه پیش ازمایش دادم و ۴ بود با تجویز پزشک قرص فرامکس ۱۰۰ رو مصرف میکنم الان یک ماه شده که میخورم اما ۵ روزه دوروزش رو اسهال شدم داخل گلوم هم یه حسی دارم و خارش هم دارم و گاهی درد های عضلانی یه حس سنگینی داخل شکمم دارم
همراه محترم
سلام
برای ذخیره خون های بسیار پایین و زیر 10 معمولا از فرم تزریقی آهن استفاده میگردد. اما عوارض پوارشی عنوان شده میتواند ناشی از مصرف فرامکس باشد. لطفا میزان مصرف را به یک شب در میان تغییر داده و در صورت ادامه علائم به پزشک مراجعه کنید.
متشکرم
سلام وقت بخیر.من فریتین خونم ی مقدار پایینه هرمکمل آهنی ک استفاده میکنم معده درد شدید دل پیچه تهوع ودرنهایت اسهال میشم.آیا راه حلی برای این مسئله دارید.باتشکر
سلام کاربر گرامی
میتوانید از مکمل های آهنی به فرم لیپوزومال یا کمپلکس پلی ساکاریدی نظیر سیدرال، فرامکس، فلیپ استفاده بفرمایید. به جهت ساختاری که دارند عوارض گوارشی خیلی کمتری به نسبت بقیه مکمل های آهن دارند.
من چند روز اهن مصرف کردم یبوست اورده الان چ قرصی بخورم ک رفع شه یا اصن چی میتونم مصرف کنم این عوارض زودی رفع شه
سلام دوست عزیز
فروفوررت گاین عبیدی و یا قرص آهن سیدرال کمترین عوارض قرص آهن دارند با اب کافی میل شود .
در برنامه غذایی حتما از سبزیجات و میوه ها برای درمان رفع یبوست استفاده کنید.
سلام. من حدودا ده روز هست که از قرص آهن ایزی آیرون استفاده میکنم و چند روزه که دچار یبوست شدم. دکتر قبلیم کپسول سیدرال فورت برام تجویز کرده بود که هیچ عوارضی نداشت. میتونم دوباره همون کپسول سیدرال فورت رو‌مصرف کنم؟
همراه محترم
سلام
بله موردی از لحاظ جایگزینی ایزی آیرون و سیدرال فورت وجود ندارد.
متشکرم
سلام خسته نباشید من مکمل اهن آیرون فورت رو تازه شروع کردم و دچار تنگی نفس شدم ، میخواستم بدونم باادامه مصرف بدنم بهش عادت میکنه و این حالت برطرف میشه یانه ؟
سلام کاربر گرامی
معمولا مصرف آهن منجر به ایجاد تنگی نفس نمی گردد.
اگر این مشکل ادامه دار بود حتما این موضوع را پیگیری بفرمایید.
سلام من مینور هستم بخاطر ریزش مو دکتر قرص اهن 80 میلی گرم برام نوشته روزانه استفاده کنم. فریتین خونم 14.بعد دوهفته استفاده باعث افت فشارخون و ضعف بدن میشم ینی علایم مسمومیته خطرناکه؟
همراه محترم
سلام
خیر این مورد مربوط به مسمومیت با آهن نیست. شما دچار کمبود ذخیره آهن هستید که درمان این مورد نیازمند مصرف دوز بالای آهن است. در صورت تداوم این مورد مجددا با پزشک تجویز کننده مشورت و در صورت لزوم آزمایش را تکرار کنید.
متشکرم
سلام من باردار هستم و از هفته ۱۵مکمل آهن هم لایف رو مصرف میکنم و مشکلی نداشتم ولی الان چند وقتی قرص رو مصرف میکنم معده و حلقم یه طعم بدی داره بنظرتون خطرناکه ؟
همراه محترم
سلام
با بیشتر شدن سن جنین، بروز رفلاکس افزایش یافته و میتواند سبب احساس طعم آهن در دهان شود.
متشکرم