زگیل دهانی چیست؟ علت تشخیص پیشگیری و درمان

زگیل دهانی چیست؟

زگیل دهانی به ضایعه‌ای گفته می‌شود که در اثر بعضی تیپ‌های ویروس HPV در مخاط دهان ایجاد می‌شود. این ضایعات معمولا خوش خیم هستند و می‌توانند به شکل برجستگی‌های کوچک، گوشتی، صاف یا گل کلمی روی زبان، داخل گونه، لب، لثه، سقف دهان یا گاهی گلو ظاهر شوند. این ضایعات اغلب بدون درد هستند و به همین دلیل ممکن است فرد مدت‌ها متوجه آن‌ها نشود. بعضی از آن‌ها ممکن است خود به خود کوچک شوند یا از بین بروند، اما بعضی دیگر باقی می‌مانند و رشد می‌کنند. از این رو هر ضایعه‌ای که در دهان ماندگار است یا ظاهر غیر عادی دارد، ارزش بررسی تخصصی دارد.

علت بروز زگیل دهانی چیست؟

علت اصلی زگیل دهان، آلودگی مخاط دهان به ویروس HPV است. اما انتقال این ویروس تنها یک راه ندارد و بهتر است هر مسیر انتقال را جداگانه بشناسیم.

زگیل دهانی و رابطه دهانی

مهم‌ترین و شناخته شده‌ترین راه انتقال HPV به دهان، رابطه دهانی با فرد آلوده است. در این حالت ویروس از طریق تماس مستقیم مخاط با ناحیه آلوده منتقل می‌شود و اگر شرایط برای ورود ویروس فراهم باشد، می‌تواند در سلول‌های اپیتلیال دهان مستقر شود. بسیاری از منابع پزشکی رابطه دهانی را مهم‌ترین مسیر انتقال HPV دهانی می‌دانند.

تماس دهان با دهان فرد آلوده

یکی دیگر از مسیرهای احتمالی انتقال، تماس دهان با دهان فرد آلوده است. این مسیر از نظر تئوری و بالینی مطرح است، به خصوص اگر در دهان فرد مبتلا، ضایعه فعال یا بار ویروسی بالا وجود داشته باشد. البته این روش نسبت به رابطه دهانی، مسیر شایعی محسوب نمی‌شود، اما نمی‌توان آن را کاملا نادیده گرفت. این موضوع به ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که فرد ضایعه واضح و فعال در مخاط داشته باشد.

انتقال به نوزاد هنگام زایمان

در موارد نادر ویروس HPV می‌تواند در حین زایمان از مادر به نوزاد منتقل شود هرچند نسبت به راه‌های انتقال جنسی شیوع بسیار کمتری دارد. شایان ذکر است طبق گفته منابع معتبر حتی اگر نوزادان به ویروس مبتلا شوند، بدن آن‌ها معمولا خود به خود ویروس را حذف می‌کند و عوارض مرتبط با HPV را نخواهد داشت.

به گفته منبع معتبر Healthline زگیل دهانی معمولا به دلیل عفونت با ویروس HPV ایجاد می‌شود که از طریق تماس مستقیم پوست یا مخاط، به ویژه در تماس‎‌های دهانی منتقل می‌شود.

چه کسانی بیشتر در معرض زگیل دهانی هستند؟

همه افرادی که با ویروس HPV تماس پیدا می‌کنند، دچار زگیل دهانی نمی‌شوند. اینکه ویروس در بدن باقی بماند، ضایعه ایجاد کند یا خود به خود کنترل شود، تا حد زیادی به عوامل خطر و وضعیت سیستم ایمنی بستگی دارد. اما به صورت کلی این گروه افراد بیش از دیگران در معرض آسیب هستند:

افراد با شریک جنسی متعدد

افرادی که شرکای جنسی متعدد دارند، بیشتر در معرض مواجهه با HPV قرار می‌گیرند. هرچه تماس‎های پرخطر بیشتر باشد، احتمال برخورد با تیپ‌های مختلف ویروس هم بالاتر می‌رود. از این رو تعدد شریک جنسی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای عفونت‌های دهانی HPV محسوب می‌شود.

افراد سیگاری در خطر زگیل دهانی

سیگار کشیدن تنها یک عامل آسیب زننده به ریه نیست؛ دخانیات می‌توانند مخاط دهان را هم ضعیف‌تر کنند و توان دفاعی موضعی را پایین بیاورند. در نتیجه افرادی که سیگار می‌کشند، هم بیشتر در معرض ماندگاری عفونت HPV هستند و هم احتمال بروز ضایعات دهانی در آن‌ها بیشتر می‌شود.

مصرف کنندگان نوشیدنی های الکلی

الکل هم مانند سیگار، می‌تواند مخاط دهان را آسیب پذیرتر کند. مصرف زیاد و مداوم الکل معمولا با افزایش التهاب مخاط و کاهش مقاومت بافتی همراه است و همین موضوع می‌تواند شرایط را برای فعال‌تر شدن ویروس فراهم کند. زمانی که مصرف الکل با سیگار همراه باشد نیز این اثرات منفی بیشتر هم می‌شود.

افراد با سنین بالاتر

ممکن است با افزایش سن، توان سیستم ایمنی برای پاکسازی برخی عفونت‌ها کاهش یابد. به همین دلیل، در سنین بالاتر احتمال ماندگاری عفونت بیشتر می‌شود. این به آن معنا نیست که زگیل دهانی تنها در افراد مسن دیده می‌شود اما افزایش سن می‌تواند یکی از عوامل کمک کننده باشد.

جنسیت عاملی موثر در ابتلا به زگیل دهانی

در بعضی مطالعات، عفونت HPV دهانی و عوارض مرتبط با آن در مردان بیشتر گزارش شده است. این تفاوت احتمالا به الگوهای رفتاری در رابطه، میزان مواجهه و تفاوت‌های ایمنی مرتبط است. هرچند جنسیت به تنهایی علت ایجاد زگیل دهانی نیست و باید در کنار سایر عوامل خطر دیده شود.

در نظر داشته باشید این گروه از افراد که در معرض خطر بیشتری نسبت به ابتلای ویروس HPV هستند می‌توانند به زگیل تناسلی نیز دچار شوند. 

علائم زگیل دهانی

یکی از دلایلی که زگیل دهانی گاهی دیر تشخیص داده می‌شود این است که همیشه با درد یا سوزش همراه نیست. خیلی از افراد تنها به طور اتفاقی هنگام مسواک زدن، غذا خوردن یا نگاه کردن در آینه متوجه یک برجستگی غیر عادی داخل دهان می‌شوند. اما به صورت کلی شناخت علائم زیر می‌تواند به شناسایی بهتر کمک کند:

• زگیل دهانی از نظر ظاهری ممکن است به شکل یک یا چند ضایعه کوچک، نرم یا نسبتا زبر دیده شود.
• بعضی ضایعات صاف هستند، بعضی حالت انگشتی یا گل کلمی دارند.
• رنگ آن‌ها می‌تواند سفید، صورتی یا همرنگ مخاط دهان باشد.
• ممکن است باعث ایجاد خارش یا تحریک در ناحیه دهان شوند.

انواع زگیل دهانی

زگیل‌های دهانی همه یک شکل و یک رفتار ندارند. آشنایی با انواع آن‌ها کمک می‌کند بفهمیم چرا بعضی ضایعات تکی هستند، بعضی چندتایی، بعضی نرم هستند و بعضی بیشتر شبیه زگیل پوستی هستند.

پاپیلومای دهانی

پاپیلومای سنگفرشی دهانی یکی از شایع‌ترین ضایعات خوش خیم مرتبط با HPV نوع 6 و 11 در دهان است. این ضایعه معمولا به صورت تکی، کوچک، خوش خیم و با رشد آهسته ظاهر می‌شود و ظاهرش ممکن است انگشتی یا گل کلمی باشد. اغلب بدون درد است و بیشتر روی زبان، کام یا لب دیده می‌شود.

زگیل تخت

زگیل تخت در دهان نسبت به پوست کمتر شایع است، اما وقتی دیده می‌شود معمولا برجستگی کمتری دارد و سطح آن صاف‌تر از انواع دیگر است. این نوع ضایعات اغلب در افراد HIV مثبت و کسانی که نقص ایمنی دارند مشاهده می‌شود. شایان ذکر است همین ظاهر صاف ممکن است باعث شود با سایر ضایعات مخاطی اشتباه گرفته شود، برای همین نیاز به تشخیص پزشک دارد.

کوندیلوما آکومیناتا

کوندیلوما آکومیناتا معمولا بیشتر با انتقال جنسی و HPV نوع 6 و 11 مرتبط است و در دهان می‌تواند به صورت چند ضایعه، نسبتا پهن و خوشه‌ای ظاهر شود. این نوع ضایعه از نظر اندازه و تعداد معمولا از پاپیلومای معمولی گسترده‌تر است و به همین دلیل در ارزیابی بالینی توجه بیشتری می‌طلبد.

هیپرپلازی اپیتلیال موضعی

هیپرپلازی اپیتلیال موضعی که با نام بیماری Heck هم شناخته می‌شود، معمولا به صورت چندین برجستگی کوچک، نرم، بدون درد و متعدد در مخاط دهان دیده می‌شود و اغلب با HPV نوع 11 و 32 ارتباط دارد. این ضایعات گاهی حالت سنگ فرشی پیدا می‌کنند و بیشتر در کودکان و نوجوانان و بعضی جمعیت‌ها گزارش شده‌اند. این نوع معمولا خوش خیم است اما از نظر تشخیصی اهمیت دارد.

زگیل معمولی

زگیل معمولی همان ضایعه‌ای است که در پوست هم شناخته شده است و در بعضی موارد می‌تواند در دهان هم ظاهر شود. این نوع در دهان شیوع کمتری نسبت به پاپیلومای دهانی و کوندیلوما دارد اما در فهرست ضایعات خوش خیم مرتبط با HPV نوع 2 دارد.

تفاوت آفت و زگیل دهانی

آفت دهان و زگیل دهانی از نظر ظاهر و علت، دو مشکل کاملا متفاوت هستند. آفت معمولا یک زخم فرو رفته، دردناک و سفید یا زردرنگ با حاشیه قرمز است که اغلب ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شود و منشا ویروسی از نوع HPV ندارد. اما زگیل دهانی اغلب برجسته، گوشتی، بدون درد و ماندگارتر است و به جای زخم شدن، از سطح مخاط بیرون می‌زند.

اشتباه گرفتن این دو با هم خیلی رایج است، چرا که هر دو در دهان دیده می‌شوند. اما اگر ضایعه‌ای در دهان به جای زخم، حالت برجستگی داشته باشد و طی روزها یا هفته‌ها باقی بماند، بیشتر به زگیل یا سایر ضایعات پاپیلاری می‌خورد و بهتر است بررسی تخصصی شود.

این جدول در یک نگاه تفاوت‌ها و مشخصات مربوط به مشکلات دهانی از جمله زگیل، تبخال و آفت را در اختیار شما عزیزان قرار می‌دهد.

تشخیص زگیل دهانی چگونه انجام می شود؟

تشخیص HPV در دهان معمولا از معاینه بالینی شروع می‌شود. پزشک، دندانپزشک یا متخصص گوش و حلق و بینی ابتدا ظاهر ضایعه، محل آن، تعداد ضایعات و مدت زمان ماندگاری را بررسی می‌کند. در بسیاری از موارد همین معاینه تشخیص اولیه را مطرح می‌کند. خوشبختانه این روش سریع و غیر تهاجمی است اما نمی‌تواند نوع ویروس را مشخص کند.

• نمونه برداری یا بیوپسی: در این روش بخش کوچکی از ضایعه به وسیله ابزارهای خاص برای بررسی بافت شناسی برداشته می‌شود تا نوع ضایعه مشخص شود. مزیت این روش تشخیص وجود سلول‌های سرطانی یا پیش سرطانی است اما یک روش تهاجمی بوده و ممکن است اندکی دردناک باشد.
• تست مولکولی یا PCR: پی سی آر با بررسی نمونه‌ای از بزاق یا سلول‌های سطح دهان می‌تواند وجود DNA ویروس HPV را نشان دهد. این روش با دقت بالا و توانایی شناسایی نوع دقیق انجام می‌شود و هزینه نسبتا بالایی دارد.

زمان انجام آزمایش HPV دهانی

آزمایش HPV دهانی برای هر ضایعه ساده‌ای لازم نیست، اما در برخی شرایط باید جدی‌تر به آن فکر کرد. اگر یک ضایعه دهانی بیش از دو تا سه هفته باقی بماند، بزرگتر شود، تغییر رنگ بدهد، خونریزی کند یا در بلع و حرف زدن اختلال ایجاد کند، انجام بررسی‌های تکمیلی منطقی است. همچنین در کسانی که سابقه رفتارهای پرخطر دارند یا سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، آستانه انجام بررسی تخصصی باید کمتر باشد. به خاطر داشته باشید هدف از آزمایش تنها پیدا کردن ویروس نیست؛ بلکه مهم‌تر از آن، تشخیص نوع ضایعه و رد کردن مواردی است که ممکن است نیاز به پیگیری جدی‌تر داشته باشند.

راه های پیشگیری از زگیل دهانی

پیشگیری از زگیل دهانی در اصل به معنی جلوگیری از ورود یا فعال شدن ویروس HPV در بدن است. برای رسیدن به این هدف، باید چند عامل مهم را به صورت همزمان در نظر گرفت:

• واکسیناسیون HPV: یکی از موثرترین روش‌های پیشگیری از ابتلا به انواع پر خطر ویروس HPV، دریافت واکسن این ویروس است. واکسن می‌تواند بدن را در برابر برخی از شایع‌ترین و خطرناک‌ترین تیپ‌های ویروس مقاوم کند و احتمال ابتلا به عفونت‌های مرتبط با آن، از جمله زگیل دهانی را کاهش دهد.

• رعایت بهداشت دهان و دندان: سلامت محیط دهان نقش مهمی در مقابله با عفونت‌ها دارد. زمانی که لثه‌ها و مخاط دهان سالم باشند، احتمال ورود و استقرار ویروس کمتر می‌شود. مسواک زدن منظم، استفاده از نخ دندان و شستشوی دهان با دهانشویه همگی به حفظ سلامت دهان کمک می‌کنند.
• کاهش رفتارهای پر خطر جنسی: با توجه به اینکه مهم‌ترین راه انتقال، تماس مستقیم به ویژه در رابطه دهانی است، مدیریت رفتارهای پرخطر نقش بسیار مهمی در پیشگیری دارد. داشتن شریک جنسی ثابت، استفاده از روش‌های محافظتی و آگاهی از وضعیت سلامت شریک جنسی می‌تواند احتمال انتقال ویروس را تا حد زیادی کاهش دهد. در کنار این موارد، برخی افراد برای کنترل بهتر شرایط و کاهش احتمال انتقال از مکمل زگیل تناسلی استفاده می‌کنند که نقش مکملی در مدیریت این مسئله دارد.
• تقویت سیستم ایمنی: سیستم ایمنی قوی می‌تواند در بسیاری از موارد ویروس HPV را قبل از ایجاد ضایعه کنترل کند یا حتی از بین ببرد. به همین دلیل تقویت بدن یکی از مهم‌ترین عوامل پیشگیری و حتی کنترل عفونت است. در چنین شرایطی استفاده از مکمل‌ تقویت کننده سیستم ایمنی می‌تواند به بدن کمک کند تا در برابر عفونت‌ها مقاوم‌تر عمل نماید.
• پرهیز از سیگار و الکل: مصرف سیگار و الکل می‌تواند به بافت‌های دهان آسیب بزند و سیستم دفاعی مخاط را ضعیف کند. این موضوع نه تنها احتمال ابتلا به زگیل دهانی را افزایش می‌دهد بلکه می‌تواند باعث ماندگاری بیشتر ویروس در بدن شود. کاهش یا قطع این عادت‌ها می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از مشکلاتی مانند زگیل دهانی داشته باشد.

روش های درمان زگیل دهانی

درمان زگیل دهانی نیز همانند زگیل تناسلی به اندازه ضایعه، محل آن، نوع ضایعه و وضعیت سیستم ایمنی فرد بستگی دارد. بعضی ضایعات ممکن است خود به خود کوچک شوند یا حتی از بین بروند، اما همه موارد را نمی‌تواند بدون درمان رها کرد.

درمان خانگی زگیل دهانی

خیلی از افراد به سراغ درمان‌های خانگی می‌روند؛ موادی مثل چای سبز، سرکه سیب، سیر و ویتامین c معمولا به دلیل خواص آنتی اکسیدانی یا ضد التهابی مطرح می‌شوند. اما باید صادقانه گفت که برای زگیل دهانی، این روش‎ها بیشتر کمکی هستند و نباید جایگزین تشخیص و درمان پزشکی شوند.

درمان پزشکی زگیل دهانی

درمان پزشکی زمانی انجام می‌شود که زگیل از بین نرود، بزرگ‌تر شود یا باعث ناراحتی شود. روش‌های رایج درمان عبارتند از:

• کرایوتراپی (فریز کردن): انجماد زگیل با نیتروژن مایع و از بین رفتن تدریجی آن
• لیزر درمانی: تخریب دقیق بافت زگیل با لیزر، مناسب ضایعات مقاوم
• جراحی: برداشتن کامل ضایعه، معمولا در موارد بزرگ یا مشکوک
• فوتوداینامیک تراپی (PDT): استفاده از نور و ماده حساس برای تخریب سلول‌های آلوده
• داروهای موضعی یا سیستمیک: کمک به کنترل رشد ضایعه یا تقویت سیستم ایمنی

سخن پایانی

در این مقاله از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز دانستیم که زگیل دهانی همیشه یک ضایعه خطرناک نیست، اما ضایعه‌ای هم نیست که بشود به سادگی از کنار آن گذشت. چراکه هم ماهیت ویروسی دارد، هم می‌تواند به دیگران منتقل شود و هم ممکن است با ضایعات دیگری اشتباه گرفته شود. مهم‌ترین قدم این است که هر ضایعه دهانی ماندگار را جدی بگیرید و برای تشخیص درست، به پزشک مراجعه کنید. تشخیص زودتر، هم درمان را ساده‌تر می‌کند و هم خیال فرد را از بابت ماهیت ضایعه راحت‌ می‌کند.