کوتریموکسازول

قرص کوتریموکسازول برای چیست؟

کوتریموکسازول (Co-trimoxazole) برای درمان برخی عفونت‌های باکتریایی مانند ذات‌الریه (عفونت ریه)، برونشیت (عفونت لوله‌های منتهی به ریه‌ها) و عفونت‌های دستگاه ادراری، گوش‌ها و روده‌ها استفاده می‌شود. همچنین برای درمان اسهال مسافرتی دارای کاربرد است. کوتریموکسازول ترکیبی از تری متوپریم و سولفامتوکسازول است و در دسته‌ای از داروها به نام سولفونامیدها قرار دارد. این دارو با توقف رشد باکتری‌ها کار می‌کند. توجه داشته باشید که آنتی بیوتیک‌ها ویروس‌هایی را که می‌توانند باعث سرماخوردگی، آنفولانزا یا سایر عفونت‌های ویروسی شوند را از بین نمی‌برند.

قرص کوتریموکسازول برای سرماخوردگی

سرماخوردگی یکی از شایع‌ترین بیماری‌های فصلی است که با علائمی مانند سرفه، آبریزش بینی، گلودرد و تب خفیف همراه است. وقتی مردم احساس بیماری می‌کنند، گاهی فکر می‌کنند که آنتی‌بیوتیک‌ها مانند قرص کوتریموکسازول، می‌توانند سریع آن‌ها را درمان کنند. اما آیا این دارو برای سرماخوردگی مفید است؟

کوتریموکسازول یک داروی آنتی‌بیوتیک ترکیبی است که شامل تری متوپریم و سولفامتوکسازول می‌شود. این دارو برای درمان عفونت‌های باکتریایی مانند عفونت ادراری، ریه و برخی عفونت‌های گوارشی استفاده می‌شود. بنابراین، کاربرد مستقیم برای سرماخوردگی ندارد و مصرف آن ممکن است با خطراتی همراه باشد.

برای درمان تضمینی و کامل این بیماری، می‌توانید از قرص سرماخوردگی یا آنفولانزا استفاده کنید. مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها با قرص ضد حساسیت یا سرماخوردگی باید تحت نظر پزشک باشد.

قرص کوتریموکسازول برای عفونت رحم

عفونت رحم یکی از مشکلات شایع زنان است که بسیاری از افراد هنگام مواجهه با این علائم به دنبال راهکار سریع دارویی هستند و ممکن است نام کوتریموکسازول به گوششان بخورد. اما آیا این دارو برای عفونت رحم مناسب است؟

عفونت رحم معمولاً می‌تواند ناشی از باکتری‌های خاص باشد. در مواردی که پزشک پس از آزمایش تشخیص دهد که عامل عفونت باکتریایی حساس به کوتریموکسازول است، این دارو می‌تواند تجویز شود. اما مصرف خودسرانه کوتریموکسازول برای عفونت رحم توصیه نمی‌شود.

قرص کوتریموکسازول برای اسهال

اگر اسهال ناشی از باکتری‌های حساس به کوتریموکسازول باشد، پزشک ممکن است این دارو را تجویز کند. با این حال به موارد زیر دقت داشته باشید:

• اسهال بیشتر اوقات ویروسی است و در این موارد آنتی‌بیوتیک‌ها موثر نیستند.
• مصرف خودسرانه دارو ممکن است باعث مقاومت باکتریایی و عوارض جانبی شود.
• می‌توانید با مشورت پزشک خود از قرص ضد اسهال استفاده کنید.

شربت کوتریموکسازول برای چیست؟

شربت کوتریموکسازول یک آنتی‌بیوتیک ترکیبی است که بیشتر برای کودکان تجویز می‌شود و از دو ماده فعال تری متوپریم و سولفامتوکسازول تشکیل شده است. این ترکیب با مهار رشد باکتری‌ها، به درمان انواع عفونت‌های باکتریایی کمک می‌کند.

شربت کوتریموکسازول برای کودکان

شربت کوتریموکسازول یکی از آنتی‌بیوتیک‌های پرمصرف در کودکان است که برای درمان عفونت‌های باکتریایی تجویز می‌شود. موارد مصرف شربت کوتریموکسازول در کودکان عبارتند از:

• عفونت ادراری (UTI)
• عفونت‌های تنفسی
• عفونت گوش (اوتیت مدیا)
• عفونت‌های روده‌ای
• پیشگیری از عفونت در کودکان با ضعف سیستم ایمنی

نحوه مصرف قرص کوتریموکسازول

کوتریموکسازول باید طبق تجویز پزشک و بر اساس جزء تری‌ متوپریم مصرف شود. در بزرگسالان ۱ تا ۲ قرص هر ۱۲ ساعت تجویز می‌شود و در کودکان دوز دارو بر اساس وزن تعیین خواهد شد. مصرف منظم، کامل کردن دوره درمان و نوشیدن مایعات کافی هنگام مصرف ضروری است.

• مصرف معمول برای درمان عفونت‌ها یک تا دو قرص هر ۱۲ یا ۲۴ ساعت است. این دوز برای عفونت‌های خفیف تا متوسط تجویز می‌شود و مقدار دقیق آن بر اساس شدت عفونت و وضعیت بیمار توسط پزشک تعیین می‌گردد.
• در درمان عفونت‌های حاد، دوز بر اساس ۸ تا ۲۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن (بر اساس جزء تری‌متوپریم) محاسبه می‌شود. این دوز در موارد شدیدتر تجویز می‌شود و پزشک آن را در دوزهای منقسم هر ۶ تا ۱۲ ساعت مصرف می‌کند تا اثر درمانی بیشتری ایجاد شود.
• در تشدید حاد برونشیت مزمن، یک قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز توصیه می‌شود. این حالت در بیماران با سابقه مشکلات تنفسی یا COPD دیده می‌شود. مصرف کامل دوره درمان ضروری است تا عفونت به طور کامل کنترل شود و خطر عود کاهش یابد.
• برای درمان مننژیت باکتریایی، دوز ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم (بر اساس تری‌متوپریم) در فواصل ۶ تا ۱۲ ساعته مصرف می‌شود.
• برای پیشگیری از پنوموسیستیس جیرووسی (PCP) مقدار ۸۰ تا ۱۶۰ میلی‌گرم روزانه یا ۱۶۰ میلی‌گرم سه بار در هفته تجویز می‌شود.
• برای اسهال مسافرتی ناشی از سویه‌های حساس ETEC، یک قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۵ روز استفاده می‌شود.
• در درمان عفونت‌های ادراری مانند پیلونفریت، ۱ تا ۲ قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۱۴ روز مصرف می‌شود.
• برای درمان آکنه ولگاریس به صورت غیررسمی (Off-label)، یک قرص روزانه یا هر ۱۲ ساعت مصرف می‌شود.

نحوه مصرف قرص کوتریموکسازول برای کودکان

در ادامه به بررسی روش و مقدار مصرف این قرص برای کودکان می‌پردازیم.

• شربت کوتریموکسازول رایج‌ترین فرم مصرف برای کودکان است.
• در عفونت‌های ادراری، معمولاً مصرف روزانه در دو نوبت بین ۷ تا ۱۰ روز ادامه دارد. کودک باید دوره درمان را کامل کند، حتی اگر علائم مانند درد یا تب زودتر برطرف شد.
• در عفونت‌های تنفسی مانند برونشیت یا عفونت گوش متوسط، دوز معمول هر ۱۲ ساعت به مدت ۷ تا ۱۰ روز است. پزشک طبق شدت بیماری، دوز را کمی بالاتر یا پایین‌تر تنظیم می‌کند.
• در اسهال ناشی از باکتری، دارو ۵ روز تجویز می‌شود. والدین باید توجه کنند که اسهال ویروسی نیاز به آنتی‌بیوتیک ندارد و مصرف بدون نسخه ممنوع است.
• برای پیشگیری یا درمان پنومونی ناشی از پنوموسیستیس (PCP)، دوز کودک متفاوت و دقیق‌تر است. این نوع مصرف برای کودکان با نقص ایمنی انجام می‌شود و تحت نظر پزشک است.
• بهتر است دارو همراه با یک لیوان آب مصرف شود تا احتمال کریستال‌سازی دارو در کلیه کاهش یابد. در کودکان، مصرف مایعات بیشتر در طول درمان ضروری است.
• اگر کودک تهوع یا استفراغ دارد، می‌توان شربت را بعد از غذا داد. این کار تحمل دارو را بهتر می‌کند و از رد شدن دوز جلوگیری می‌کند.
• مصرف دارو بدون نسخه پزشک برای کودکان توصیه نمی‌شود.

در صورت فراموشی یک نوبت از کوتریموکسازول، چه کنیم؟

اگر یک نوبت کوتریموکسازول را فراموش کردید، به‌محض یادآوری آن را مصرف کنید؛ مگر اینکه به زمان نوبت بعدی نزدیک شده باشید. در این صورت، دوز فراموش‌شده را رها کرده و فقط دوز بعدی را در زمان مقرر مصرف کنید. برای جبران، دوز دو برابر مصرف نکنید زیرا خطر عوارض مانند تهوع، بثورات پوستی و مشکلات کلیوی افزایش می‌یابد.

مقدار مصرف قرص کوتریموکسازول 400/80

کوتریموکسازول 400/80 یکی از آنتی‌بیوتیک‌های پرکاربرد برای درمان عفونت‌های باکتریایی به شمار می‌رود. مقدار مصرف آن به نوع عفونت و سن بیمار بستگی دارد و باید تحت نظر پزشک استفاده شود. دوز معمول در بزرگسالان به شرح زیر است:

• عفونت‌های خفیف تا متوسط: یک قرص هر ۱۲ ساعت
• تشدید حاد برونشیت مزمن: یک قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز
• اسهال مسافرتی: یک قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۵ روز
• عفونت ادراری خفیف تا متوسط: یک قرص هر ۱۲ ساعت به مدت ۷ تا ۱۴ روز

مکانیسم اثر کوتریموکسازول

کوتریموکسازول یک آنتی‌بیوتیک ترکیبی است که شامل تری‌متوپریم و سولفامتوکسازول می‌شود. سولفامتوکسازول با مهار آنزیم دی هیدروپتروات سنتتاز مانع تولید اسید فولیک در باکتری می‌شود و تری‌متوپریم با مهار دی هیدروفولات ردوکتاز مسیر ساخت DNA و پروتئین باکتری را متوقف می‌کند. این ترکیب اثر سینرژیک دارد، یعنی توقف رشد باکتری‌ها با هم قوی‌تر است و باعث مرگ یا مهار تکثیر باکتری‌های حساس می‌شود.

اشکال دارویی کوتریموکسازول

در اشکال دارویی مختلف موجود است تا نیاز بزرگسالان و کودکان را پوشش دهد:

• قرص خوراکی: شامل 400/80 میلی‌گرم (400 mg سولفامتوکسازول + 80 mg تری‌متوپریم) و 800/160 میلی‌گرم برای عفونت‌های شدید
• سوسپانسیون (شربت) خوراکی: مناسب کودکان و نوزادان، دوز بر اساس وزن کودک تنظیم می‌شود.
• تزریقی (IV)

اسامی رایج کوتریموکسازول

کوتریموکسازول با نام‌های مختلف تجاری و عمومی در بازار موجود است. برخی از اسامی رایج آن عبارتند از:

• باكتريم
• سپتريم
• كوتریم
• سول‌تریم

موارد احتیاط

بیماران قبل از مصرف، به موارد هشداریا احتیاط زیر توجه کنند:

• برای استفاده در مناطق با نرخ مقاومت بیش از 10٪ استفاده نمی‌شود.
• هیپوناترمی شدید و علامت‌دار در بیمارانی که سولفامتوکسازول یا تری متوپریم دریافت می‌کنند، به خصوص برای درمان پنومونی jirovecii می‌تواند رخ دهد. ارزیابی هیپوناترمی و اصلاح مناسب در بیماران علامت‌دار برای جلوگیری از عوارض تهدیدکننده حیات ضروری است.
• شوک گردش خون همراه با تب، افت فشار خون شدید و گیجی که نیاز به احیای داخل وریدی مایعات و وازوپرسورها دارد، طی چند دقیقه تا چند ساعت پس از چالش مجدد با تری متوپریم-سولفامتوکسازول (Co-trimoxazole) در بیماران با سابقه مواجهه اخیر (روزها تا هفته‌ها) با سولفامتوکسازول-تری متوپریم رخ داده است.
• مرگ و میر مرتبط با تجویز سولفونامیدها، اگرچه نادر است، اما به دلیل واکنش‌های شدید از جمله عوارض جانبی شدید پوستی (SCARs)، سندرم استیونز-جانسون، نکرولیز سمی اپیدرمی، واکنش دارویی با ائوزینوفیلی و علائم سیستمیک (DRESS)، حاد عمومی رخ داده است.
• پوسچولوز اگزانتماتوز (AGEP) و درماتوز نوتروفیل تب دار حاد (AFND)، نکروز برق آسای کبدی، آگرانولوسیتوز، کم خونی آپلاستیک و سایر دیسکرازی‌های خونی، علائم بالینی مانند بثورات، گلودرد، تب، آرترالژی، رنگ پریدگی، پورپورا یا یرقان ممکن است نشانه‌های اولیه واکنش‌های جدی باشند. در اولین مشاهدات عوارض بثورات پوستی یا هر نشانه‌ای از واکنش جانبی جدی، درمان را قطع کنید.
• آسیب حاد و تاخیری ریه؛ آنافیلاکسی و شوک گردش خون با تجویز داروهای سولفامتوکسازول و تری متوپریم رخ داده است.
• سرفه، تنگی نفس و انفیلترات ریوی به طور بالقوه نشان‌دهنده واکنش‌های حساسیت بیش از حد دستگاه تنفسی گزارش شده در ارتباط با درمان سولفامتوکسازول و تری متوپریم است.
• واکنش‌های جانبی شدید ریوی که طی چند روز تا هفته پس از شروع درمان رخ می‌دهد و منجر به نارسایی تنفسی طولانی‌مدت می‌شود که نیاز به تهویه مکانیکی یا اکسیژن‌رسانی غشای خارج بدنی (ECMO)، پیوند ریه یا مرگ دارد.

موارد منع مصرف کوتریموکسازول

• نوزادان کمتر از 2 ماه
• حساسیت شناخته شده
• CrCl (کلیرانس کراتین) کمتر از 15 میلی لیتر در دقیقه زمانی که وضعیت عملکرد کلیه قابل نظارت نباشد.
• کم خونی مگالوبلاستیک یا کمبود فولات مستند
• نارسایی قابل توجه کبدی
• در بیماران باردار و در مادران شیرده منع مصرف دارد، زیرا سولفونامیدها که از جفت عبور می‌کنند و در شیر دفع می‌شوند، ممکن است باعث ایجاد کرنیکتروس شوند.
• سابقه ترومبوسیتوپنی ایمنی ناشی از دارو با استفاده از تری متوپریم یا سولفونامیدها
• مصرف همزمان با دوفتیلید

خطر هیپرکالمی داروی کوتریموکسازول (Co-trimoxazole)

• دوز بالای تری متوپریم، همانطور که در بیماران مبتلا به پنومونی jirovecii استفاده می‌شود، باعث افزایش تدریجی اما برگشت‌پذیر غلظت پتاسیم سرم در تعداد قابل توجهی از بیماران می‌شود.
• درمان با دوزهای توصیه شده ممکن است باعث ایجاد هیپرکالمی شود، هنگامی که تری متوپریم در بیماران مبتلا به اختلالات زمینه‌ای متابولیسم پتاسیم، نارسایی کلیوی یا داروهایی که به طور همزمان باعث ایجاد هیپرکالمی می‌شوند، تجویز می‌شود، نظارت دقیق بر پتاسیم سرم توصیه می‌شود.

خطر در درمان پنومونی پنوموسیستیس جیرووسی

• بیماران مبتلا به ایدز ممکن است مانند بیماران غیر ایدز، سولفامتوکسازول و تری متوپریم را تحمل نکنند یا به آن‌ها پاسخ ندهند.
• بروز عوارض جانبی به ویژه راش، تب، لکوپنی و افزایش مقادیر آمینوترانسفراز (ترانس آمیناز)، با درمان در بیماران مبتلا به ایدز که تحت درمان پنومونی jirovecii هستند در مقایسه با افراد غیر ایدز افزایش یافته است.
• اگر بیمار دچار بثورات پوستی، تب، لکوپنی یا هر نشانه‌ای از واکنش نامطلوب شد، فواید و خطر ادامه درمان یا چالش مجدد با دارو را ارزیابی کنید.

عوارض کوتریموکسازول (Co-trimoxazole)

مانند همه داروها، کوتریموکسازول می‌تواند عوارض جانبی در بیماران ایجاد کند. اگر هریک از این عوارض جانبی بهبود نیافت یا بدتر شد، به پزشک مراجعه کنید. بسیاری از افرادی که این دارو را مصرف می‌کنند، عوارض جانبی جدی ندارند. با این حال، در صورت بروز عوارض جانبی جدی مانند لرزش، تشنج، تپش قلب شدید و… به پزشک مراجعه کنید.

• بی‌اشتهایی
• حالت تهوع و استفراغ
• سرگیجه و تشنج
• نوریت محیطی
• اریتم مولتی فرم
• هیپرکالمی
• واکنش حساسیت مفرط ایمنی
• سندرم استیونز-جانسون
• کم‌خونی آپلاستیک
• هیپوناترمی
• اختلال در ساختار خونساز
• نکروز شدید کبدی

عوارض قرص کوتریموکسازول 400/80

قرص کوتریموکسازول 400/80 مانند همه آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است عوارضی ایجاد کند. شایع‌ترین و مهم‌ترین عوارض عبارتند از:

• عوارض گوارشی: تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم، کاهش اشتها
• عوارض پوستی: جوش، خارش، حساسیت یا راش پوستی، در موارد نادر شوک آنافیلاکتیک
• عوارض خونی: کاهش گلبول‌های سفید یا پلاکت‌ها، کم‌خونی مگالوبلاستیک
• عوارض کبدی و کلیوی: افزایش آنزیم‌های کبدی، اختلال عملکرد کلیه
• سایر: سردرد، سرگیجه، خستگی

تداخل دارویی کوتریموکسازول

• تداخلات رده X (پرهیز): آمینولوولینیک اسید (سیستمیک)، آمودیاکین، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، واکسن وبا، دوفتیلید، فکسینیدازول، لوکوورین کلسیم – لوولوکوورین، مکامیلامین، متنامین، مترونیدازول (سیستمیک)، پتاسیم پی- آمینوبنزوات، پروکائین
• کاهش اثرات داروها توسط کوتریموکسازول: سیکلوسپورین (سیستمیک)، لاکتوباسیلوس و استریول، ساپروپترین، سدیم پیکوسولفات، واکسن حصبه، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا)، واکسن وبا
• کاهش اثرات کوتریموکسازول توسط داروها: کلروپروکائین، فوس فنی‌توئین، لوکوورین کلسیم – لوولوکوورین، فنی‌توئین، پتاسیم پی-آمینوبنزوات ها، پروکائین، کینولون ها، ریفامپین
• افزایش اثرات داروها توسط کوتریموکسازول: بی‌حس کنده‌های موضعی، مکامیلامین، ممانتین، مرکاپتوپورین، متفورمین، متوترکسات، فنی‌توئین، پورفیمر، پرالاترکسات، پریلوکائین، پروکائین‌آمید، رپاگلینید، سدیم نیتریت، اسپیرونولاکتون، سولفونیل اوره‌ها، آمانتادین، آمینولوولینیک اسید (موضعی و سیستمیک)، آمودیاکین، بلاک کننده‌های گیرنده آنژیوتانسین II، مهارکننده‌های آنزیم تبدیل‌کننده آنژیوتانسین، آزاتیوپورین
• افزایش اثرات کوتریموکسازول توسط داروها: مهارکننده‌های مونوآمینواکسیداز، نیتریک اکسید، پگ‌ویزومانت، پروتیونامید، پیریمتامین، کینولون‌ها، سالیسیلات ها، مهارکننده‌های انتخابی باز جذب سروتونین، آندروژن ها، داروهای ضد دیابت، داپسون (سیستمیک)، دکس کتوپروفن، فکسینیدازول، گیاهان (با خاصیت کاهنده قند خون)، قارچ میتیک، ممانتین، متنامین، مترونیدازول (سیستمیک)

تفاوت کوتریموکسازول و مترونیدازول

کوتریموکسازول یک آنتی‌بیوتیک ترکیبی برای عفونت‌های باکتریایی مختلف است، درحالی‌که مترونیدازول بیشتر برای عفونت‌های بی‌هوازی و انگل‌ها مانند ژیاردیا و تریکومونا به‌کار می‌رود. هر دو کاربرد متفاوت و مکانیسم‌های جداگانه دارند.

مصرف کوتریموکسازول (Co-trimoxazole) در دوران بارداری و شیردهی

استفاده از داروی کوتریموکسازول (Co-trimoxazole) در دوران بارداری در برخی موارد منجر به آسیب به جنین خواهد شد. برخی از مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که قرار گرفتن در معرض دارو در دوران بارداری ممکن است با افزایش خطر ناهنجاری‌های مادرزادی، به ویژه نقایص لوله عصبی، ناهنجاری‌های قلبی عروقی، نقایص دستگاه ادراری، شکاف‌های دهانی و پای چاقوی مرتبط باشد. عفونت ادراری در بارداری با پیامدهای نامطلوب پری ناتال مانند زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و پره اکلامپسی و افزایش مرگ و میر در زنان باردار همراه است. در دوران بارداری فقط در صورتی استفاده شود که منافع بالقوه خطر احتمالی برای جنین را توجیه کند.

شرایط نگهداری داروی Co-trimoxazole

داروی کوتریموکسازول (Co-trimoxazole) باید در دمای اتاق و به دور از نور و رطوبت نگهداری شود. تمام داروهای شیمیایی و گیاهی را دور از دسترس کودکان و حیوانات نگهداری کنید.

کلام آخر در مورد داروی کوتریموکسازول

همان طور که در این مقاله از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز شرح دادیم، کوتریموکسازول یکی از آنتی‌بیوتیک‌های بسیار مهم و ضرور در پزشکی است که به کنترل و درمان عفونت‌های باکتریایی کمک می‌کند. با توجه به چالش‌های مرتبط با مقاومت باکتریایی و نیاز به داروهای جدید، تحقیقات بیشتر در این زمینه از اهمیت بالایی برخوردار است. با این حال، مصرف این دارو نیاز به بررسی و تایید پزشک داشته و مانند بسیاری از داروها در صورت مصرف بیش از اندازه یا بی‌رویه سبب عوارض جانبی خواهد شد.