واکسن هپاتیت ب چیست؟
واکسن هپاتیت ب یک واکسن ایمن و موثر است که برای پیشگیری از عفونت ویروسی هپاتیت B به کار میرود. این ویروس میتواند باعث بیماریهای کبدی جدی مانند هپاتیت مزمن، سیروز کبدی و سرطان کبد شود. واکسن از طریق تزریق به عضله (اغلب بازو یا ران) انجام میشود و یک درمان هپاتیت ب محسوب میشود.
چه کسانی باید واکسن هپاتیت ب بزنند؟
- نوزادان (در برنامه واکسیناسیون کشوری، از بدو تولد)
- کادر درمان
- افراد دارای تماس جنسی پرخطر
- افرادی که با مبتلایان به هپاتیت B زندگی میکنند
- بیماران دیالیزی یا دارای نقص ایمنی
- افرادی که قصد سفر به مناطق پرخطر را دارند
مزایای واکسن هپاتیت ب
این واکسن دارای ویژگی و مزایای زیادی است که برخی از آن به شرح زیر میباشد:
- پیشگیری از عفونت با ویروس هپاتیت B: واکسیناسیون باعث تحریک سیستم ایمنی برای تولید آنتیبادی علیه ویروس هپاتیت B میشود. در نتیجه، بدن در برابر ورود واقعی ویروس آماده دفاع است و از بروز عفونت جلوگیری میکند. اثربخشی واکسن بیش از ۹۵٪ است، به خصوص اگر تمام دوزها سر وقت تزریق شوند.
- کاهش انتقال ویروس در جامعه (ایمنی جمعی): با واکسیناسیون گسترده افراد، احتمال انتشار ویروس در جامعه به شدت کاهش مییابد. این امر به محافظت از افرادی که نمیتوانند واکسن بزنند (مانند افراد دارای نقص ایمنی) نیز کمک زیادی میکند.
- محافظت مادامالعمر در بسیاری از افراد: در بسیاری از افراد سالم، پس از تکمیل دوره واکسن (سه دوز)، ایمنی بدن برای دههها یا حتی مادامالعمر باقی میماند و نیاز به واکسن تقویتی وجود ندارد.
- ایمنی بالا و عوارض جانبی ناچیز: واکسن هپاتیت ب از نوع غیرزنده است و نمیتواند بیماری ایجاد کند. بیشتر افراد تنها دچار واکنشهای خفیف مثل درد محل تزریق یا تب کم میشوند که طی یکی دو روز رفع میشود.
- مناسب برای نوزادان، کودکان و بزرگسالان: این واکسن از بدو تولد (در ساعات اول تولد) قابل تزریق است و در برنامه واکسیناسیون کشوری اکثر کشورها قرار دارد. همچنین برای بزرگسالانی که در معرض خطر میباشند، قابل تجویز است.
ترکیبات واکسن هپاتیت ب
ترکیبات این واکسن با هدف ایجاد ایمنی در برابر ویروس هپاتیت B طراحی شده است و حاوی اجزای غیرزنده میباشند، یعنی نمیتوانند بیماری ایجاد کنند. برخی از ترکیبات واکسن هپاتیت ب به شرح زیر است:
- آنتیژن سطحی ویروس هپاتیت B
- آلومینیوم هیدروکسید
- سدیم کلراید (نمک) و بافرها
- آب برای تزریق
نحوه تزریق واکسن هپاتیت ب
قبل از تزریق، اطلاعات دارویی یا نسخه پزشک را با دقت بررسی کنید. برای آگاهی از نحوه تزریق این واکسن با ما همراه باشید.
- واکسیناسیون هپاتیت ب به صورت تزریق عضلانی انجام میشود، زیرا این روش امکان جذب مناسب آنتیژن و ایجاد پاسخ ایمنی موثر را فراهم میکند.
- در نوزادان و کودکان خردسال (زیر 3 سال)، عضله پهن خارجی ران انتخاب میشود. این عضله توسعهیافتهتر و قابل دسترستر است و خطر آسیب به اعصاب یا عروق بزرگ در این ناحیه کمتر است.
- در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، عضله دلتوئید در بازو انتخاب میشود. این عضله به پاسخ ایمنی قویتر مرتبط بوده و از نظر آناتومیک محل مناسبی برای تزریقهای عضلانی است.
- مقدار واکسن هپاتیت B با توجه به سن فرد تنظیم میشود و برای نوزادان و کودکان تا سن 19 سال، مقدار 0.5 میلیلیتر از واکسن تزریق میشود. همچنین، برای بزرگسالان (19 سال به بالا)، مقدار 1.0 میلیلیتر مورد استفاده قرار میگیرد.
عوارض واکسن هپاتیت ب
این واکسن از جمله واکسنهای بسیار ایمن در دنیاست و میلیونها دوز از آن در سراسر جهان تزریق شده است. با این حال، مانند هر فرآورده دارویی، ممکن است در برخی افراد عوارضی ایجاد کند. برخی از عوارض واکسن هپاتیت ب شامل موارد زیر است:
- درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق
- تب خفیف
- خستگی یا بیحالی عمومی
- تحریکپذیری در کودکان
- درد عضلانی یا مفصلی
- تهوع یا بیاشتهایی
- خوابآلودگی یا اختلالات خواب
- سردرد یا سرگیجه خفیف
موارد احتیاط و منع مصرف
قبل از مصرف، اگر به آن یا سایر ترکیبات موجود در دارو حساسیت دارید، از مصرف خودداری کنید. موارد احتیاط واکسن هپاتیت ب به شرح زیر است:
- در صورت سابقه واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) به دوز قبلی واکسن یا هر یک از ترکیبات آن مانند مخمر، نباید واکسن تزریق شود. احتمال بروز شوک آلرژیک شدید وجود دارد که تهدیدکننده حیات است.
- اگر فرد در زمان مراجعه برای واکسن، دچار بیماری حاد همراه با تب بالا (مثلاً سرماخوردگی و آنفلوآنزا یا عفونت حاد تنفسی) باشد، باید تزریق به تعویق بیفتد تا پاسخ ایمنی مطلوبتری حاصل شود و عوارض بیماری با عوارض احتمالی واکسن اشتباه نشوند.
- در نوزادان نارس با وزن کمتر از ۲۰۰۰ گرم، اگر مادر HBsAg منفی باشد، بهتر است تزریق واکسن تا رسیدن نوزاد به وزن مناسب به تعویق بیفتد، چون پاسخ ایمنی در این نوزادان ضعیفتر است و ممکن است ایمنی کافی ایجاد نشود.
- در افراد مبتلا به نقص ایمنی مانند بیماران HIV مثبت، دیالیزیها، یا کسانی که داروهای سرکوب ایمنی مصرف میکنند، واکسن مجاز است، اما ممکن است نیاز به دوزهای تقویتی یا بررسی تیتر آنتیبادی بعد از واکسیناسیون وجود داشته باشد، چون پاسخ ایمنی کاهش یافته است.
- در افرادی که سابقه سندرم گیلنباره پس از دریافت واکسن دارند، تزریق واکسن با احتیاط فراوان و تصمیمگیری بالینی انجام میشود احتمال بسیار کمی برای ارتباط بین این سندرم و واکسیناسیون وجود دارد.
- در دوران بارداری، تزریق واکسن هپاتیت B در صورتی که مادر در معرض خطر بالا (مانند پرسنل پزشکی یا بیماران کبدی) باشد مجاز است. واکسن در دسته B قرار دارد و تاکنون اثرات مضری برای جنین گزارش نشده است.
- اگر فردی بهتازگی واکسن دیگری (مانند دیفتری یا سرخک) دریافت کرده باشد، میتوان واکسن هپاتیت B را همزمان یا با فاصله زمانی کوتاه تزریق کرد، مشروط به اینکه از سرنگ و محل تزریق جداگانه استفاده شود، چون تداخل ایمنی بین این واکسنها وجود ندارد.
چه کسانی نباید واکسن هپاتیت بزنند؟
- افرادی که سابقه واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) به واکسن هپاتیت B یا ترکیبات آن دارند.
- افرادی که هماکنون دچار بیماری حاد با تب بالا هستند.
- نوزادان نارس با وزن کمتر از ۲ کیلوگرم (در شرایط خاص)
- افرادی با سابقه سندرم گیلن باره بعد از واکسیناسیون
واکسن هپاتیت ب در بارداری
این واکسن در دسته B در دوران بارداری قرار دارد. اطلاعات موجود از این دارو مربوط به مطالعات حیوانی است اطلاعات انسانی خاصی در دسترس نیست. واکسیناسیون هپاتیت B در دوران بارداری ایمن، بدون ضرر برای جنین و بسیار سودمند برای مادر و کودک است. پزشکان باید بدون تردید در صورت نیاز، این واکسن را برای زنان باردار تجویز کنند.
تداخل دارویی واکسن هپاتیت ب
تزریق این واکسن با فینگولیمود، داروهای سرکوبکنندهی سیستم ایمنی، سیپونیمود، ونتوکلاکس و غیره تداخل دارویی دارد. قبل از مصرف، داروهای تجویزی و گیاهی مورد استفاده خود را به پزشک اطلاع دهید تا در صورت نیاز زمان تزریق واکسن را تغییر دهد.
شرایط نگهداری واکسن هپاتیت ب
واکسن باید در زنجیره سرد، یعنی دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد نگهداری شود. انجماد واکسن ممنوع است، یخ زدگی موجب تخریب ساختار آنتیژن و کاهش اثربخشی آن میشود.
کلام آخر
این مقاله به بررسی پیشگیری از عفونت ویروس هپاتیت B با واکسن هپاتیت ب، از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز پرداخت. با توجه به گستردگی شیوع ویروس هپاتیت B و نقش آن در بروز عوارض جدی و برگشتناپذیر مانند نارسایی مزمن کبد، سیروز و سرطان هپاتوسلولار، پیشگیری از ابتلا به این بیماری اهمیت حیاتی دارد. واکسن هپاتیت ب با تحریک تولید آنتیبادی محافظ، سیستم ایمنی بدن را در برابر عفونت مقاوم میسازد و از ابتلای حاد و مزمن به بیماری جلوگیری میکند.
